Το ερώτημα για την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου παραμένει μέχρι σήμερα σύνθετο και σε μεγάλο βαθμό ανοιχτό σε διαφορετικές ερμηνείες, ιδιαίτερα όταν απομακρυνόμαστε από μια καθαρά ευρωκεντρική προσέγγιση. Αν και η 1η Σεπτεμβρίου 1939, ημέρα της γερμανικής εισβολής στην Πολωνία, έχει καθιερωθεί στη συλλογική συνείδηση ως η επίσημη έναρξη του πολέμου, η ιστορική πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη, καθώς κάθε χώρα και κάθε κοινωνία τοποθετεί την «αρχή» σε διαφορετικό χρονικό σημείο, ανάλογα με τις δικές της εμπειρίες και τραυματικές μνήμες.
Διαφορετικές αφετηρίες σε κάθε ήπειρο
Η περίπτωση της Κίνας
Στην Κίνα, για παράδειγμα, ο πόλεμος δεν ξεκινά το 1939, αλλά ήδη από το 1931, με την ιαπωνική εισβολή στη Μαντζουρία. Η σύγκρουση αυτή εξελίχθηκε σταδιακά σε έναν εκτεταμένο πόλεμο που κορυφώθηκε το 1937 και, στη σύγχρονη κινεζική ιστοριογραφία, χαρακτηρίζεται ως «Δεκαπενταετής Πόλεμος». Σε ορισμένες μάλιστα προσεγγίσεις, η χρονική περίοδος επεκτείνεται έως το 1949, περιλαμβάνοντας και τον κινεζικό εμφύλιο, γεγονός που αποδεικνύει ότι για την Ασία ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο γεγονός αλλά μέρος μιας ευρύτερης και μακρόχρονης σύγκρουσης.
Η Αφρική και η ιταλική επέκταση
Στην αφρικανική ήπειρο, η απαρχή του πολέμου τοποθετείται στην ιταλική εισβολή στην Αιθιοπία το 1935–1936. Η επιθετική πολιτική του Μουσολίνι, με στόχο την αναβίωση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, άνοιξε ένα νέο μέτωπο και προανήγγειλε την ευρύτερη σύγκρουση που θα ακολουθούσε. Η συγκεκριμένη εκστρατεία αποτέλεσε ένα από τα πρώτα σαφή δείγματα της επιθετικότητας των δυνάμεων του Άξονα πριν από την επίσημη έναρξη του πολέμου στην Ευρώπη.
Η Ευρώπη πριν το 1939
Ακόμη και εντός της Ευρώπης, η εικόνα δεν είναι ενιαία. Για τους Τσέχους, ο πόλεμος ουσιαστικά ξεκίνησε το 1938 με τη Συμφωνία του Μονάχου και την απώλεια της Σουδητίας, ενώ η πλήρης κατάληψη της Τσεχοσλοβακίας τον Μάρτιο του 1939 επιβεβαίωσε αυτή την αντίληψη. Αντίθετα, στη Σλοβακία, τα ίδια γεγονότα συνδέθηκαν με την απόκτηση κρατικής υπόστασης υπό γερμανική επιρροή και δεν βιώθηκαν ως τραυματική εμπειρία. Η διαφορετική αυτή οπτική αποκαλύπτει πόσο σχετική μπορεί να είναι η έννοια της «έναρξης» ενός πολέμου.
Η επίσημη ημερομηνία και οι διαφοροποιήσεις
Η 1η Σεπτεμβρίου 1939
Η 1η Σεπτεμβρίου 1939 παραμένει η πιο ευρέως αποδεκτή ημερομηνία έναρξης του πολέμου, κυρίως για τη Γερμανία και την Πολωνία, καθώς σηματοδοτεί την άμεση έναρξη εχθροπραξιών μεγάλης κλίμακας. Ωστόσο, για τις δυτικές δυνάμεις, όπως η Βρετανία και η Γαλλία, ο πόλεμος ξεκίνησε ουσιαστικά δύο ημέρες αργότερα, στις 3 Σεπτεμβρίου, όταν κήρυξαν πόλεμο στη Γερμανία, έπειτα από την άρνηση του Χίτλερ να αποσύρει τα στρατεύματά του.
Ο «παράξενος πόλεμος»
Παρά την κήρυξη πολέμου, οι πρώτοι μήνες χαρακτηρίστηκαν από σχετική αδράνεια στο δυτικό μέτωπο, περίοδος που έμεινε γνωστή ως «παράξενος πόλεμος». Οι γαλλικές και βρετανικές δυνάμεις, αν και ισχυρές, δεν προχώρησαν σε άμεσες επιθετικές ενέργειες, περιμένοντας την εξέλιξη των γεγονότων. Ο πραγματικός πόλεμος στη Δύση άρχισε ουσιαστικά στις 10 Μαΐου 1940, με τη γερμανική εισβολή σε Ολλανδία, Βέλγιο και Λουξεμβούργο.
Οι διαφορετικές εμπλοκές των χωρών
Σκανδιναβία
Η γερμανική εισβολή στη Δανία και τη Νορβηγία στις 9 Απριλίου 1940 αποτέλεσε ένα ακόμη καθοριστικό σημείο. Η Νορβηγία αντιστάθηκε, ενώ η Δανία υπέκυψε σχεδόν άμεσα, διατηρώντας μια ιδιότυπη μορφή «ουδετερότητας» υπό γερμανική επιρροή.
Η Ελλάδα και το «Όχι»
Για την Ελλάδα, η έναρξη του πολέμου συνδέεται άρρηκτα με την 28η Οκτωβρίου 1940, όταν η χώρα απέρριψε το ιταλικό τελεσίγραφο και εισήλθε στον πόλεμο. Η ημερομηνία αυτή έχει καθιερωθεί ως εθνική εορτή και αποτελεί σημείο αναφοράς για τη συλλογική μνήμη και την ιστορική ταυτότητα.
Οι καθυστερημένες συμμετοχές
Αρκετές χώρες επέλεξαν να εμπλακούν στον πόλεμο σε μεταγενέστερο στάδιο, όταν η έκβασή του είχε ήδη αρχίσει να διαφαίνεται. Η Τουρκία, για παράδειγμα, κήρυξε πόλεμο το 1945, ενώ και χώρες της Λατινικής Αμερικής ακολούθησαν παρόμοια στρατηγική, επιδιώκοντας να ευθυγραμμιστούν με τους τελικούς νικητές.
Οι υπερδυνάμεις και η είσοδος στον πόλεμο
Η Σοβιετική Ένωση
Η Σοβιετική Ένωση εισήλθε στον πόλεμο μετά τη γερμανική εισβολή στις 22 Ιουνίου 1941, γεγονός που σηματοδότησε την έναρξη του λεγόμενου «Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου». Ωστόσο, είχαν προηγηθεί σημαντικές στρατιωτικές κινήσεις, όπως η συμμετοχή στη διαίρεση της Πολωνίας και η κατάληψη των Βαλτικών χωρών, στο πλαίσιο του συμφώνου Μολότοφ–Ρίμπεντροπ.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες
Οι Ηνωμένες Πολιτείες εισήλθαν στον πόλεμο μετά την ιαπωνική επίθεση στο Περλ Χάρμπορ στις 7 Δεκεμβρίου 1941. Λίγες ημέρες αργότερα, η Γερμανία κήρυξε πόλεμο στις ΗΠΑ, μετατρέποντας τη σύγκρουση σε πραγματικά παγκόσμια.
Μνήμη, εορτές και ιστορική συνείδηση
Η Ελλάδα και η Σοβιετική Ένωση είναι από τις λίγες χώρες που έχουν καθιερώσει την ημέρα εισόδου τους στον πόλεμο ως εθνική εορτή. Στην Ελλάδα, η 28η Οκτωβρίου συμβολίζει την αντίσταση και την έναρξη της συμμετοχής, ενώ στη Ρωσία δίνεται μεγαλύτερη έμφαση στη νίκη του 1945. Η ελληνική περίπτωση παρουσιάζει ιδιαιτερότητα, καθώς η απελευθέρωση δεν εορτάζεται με την ίδια ένταση, λόγω των πολιτικών και κοινωνικών εξελίξεων που ακολούθησαν.
Ένας πόλεμος χωρίς μία αρχή
Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος δεν ξεκίνησε την ίδια στιγμή για όλους. Αντίθετα, αποτέλεσε το αποτέλεσμα μιας σειράς γεγονότων που εκτυλίχθηκαν σε διαφορετικές χρονικές περιόδους και γεωγραφικές περιοχές. Η έννοια της «έναρξης» εξαρτάται από την οπτική γωνία κάθε λαού και από τα γεγονότα που σημάδεψαν τη δική του ιστορική εμπειρία.
Η πολυπλοκότητα αυτή αποδεικνύει ότι η ιστορία δεν είναι ποτέ απόλυτη, αλλά διαμορφώνεται μέσα από διαφορετικές αφηγήσεις, ερμηνείες και συλλογικές μνήμες.