Ο Πήλιος (ή Μπήλιος) Γούσης ήταν Σουλιώτης οπλαρχηγός, το όνομα του οποίου έχει περάσει στη συλλογική μνήμη ως συνώνυμο της προδοσίας, αντίστοιχα με εκείνο του Εφιάλτη στην αρχαιότητα.
Έζησε στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα και καταγόταν από οικογένεια με έντονη παρουσία στους αγώνες της εποχής. Ήταν συγγενής του οπλαρχηγού Λάμπρου Γούση και θείος του μετέπειτα υποστράτηγου της Χωροφυλακής Ιωάννη Γούση.
Η δράση του πριν την προδοσία
Αρχικά συμμετείχε ενεργά στους αγώνες των Σουλιωτών εναντίον του Αλή Πασά, αποτελώντας μέρος της αντίστασης μιας από τις πιο ιστορικές και μαχητικές κοινότητες της εποχής.
Ωστόσο, το 1803, σε μια περίοδο έντονων εσωτερικών αντιπαραθέσεων και προσωπικών συγκρούσεων, προχώρησε σε μια πράξη που έμελλε να τον στιγματίσει για πάντα.
Η προδοσία στο Σούλι
Για λόγους αντιζηλίας και αντεκδίκησης, συνεργάστηκε με τον Βελή Πασά και, έναντι ανταλλαγμάτων, αποκάλυψε τις θέσεις των αμυνομένων Σουλιωτών.
Η πράξη αυτή είχε δραματικές συνέπειες. Οι δυνάμεις του Αλή Πασά επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά από τα νώτα, οδηγώντας τους Σουλιώτες σε συνθηκολόγηση.
Όσοι δεν σκοτώθηκαν στο Κούγκι και όσες γυναίκες δεν έμειναν στην ιστορία με τον Χορό του Ζαλόγγου, κατέφυγαν στα Επτάνησα.
Οι ιστορικές καταγραφές
Η προδοσία του Πήλιου Γούση καταγράφηκε από τον αγωνιστή και συγγραφέα Χριστόφορο Περραιβό στο έργο του «Ιστορία Σουλλίου και Πάργας» (1857).
Από αυτή την αφήγηση εμπνεύστηκε και ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης για το γνωστό ποίημά του «Ο Σαμουήλ», όπου ο Γούσης παρουσιάζεται να καλεί τον μοναχό Σαμουήλ να παραδοθεί.
Σύμφωνα με πηγές, στην υπόθεση της προδοσίας εμπλέκεται και ο συγγενής του Κουτσονίκας, ενώ αποδίδεται ευθύνη και σε άλλους οπλαρχηγούς της εποχής.
Οι διαφορετικές εκδοχές για τη ζωή του
Κατά μία άποψη, μετά τη συνθηκολόγηση των Σουλιωτών, ο Πήλιος Γούσης μετέβη στην Κέρκυρα και συμμετείχε σε επαφές μεταξύ Σουλιωτών και Οθωμανών για κοινή δράση κατά του Αλή Πασά.
Το όνομά του επανεμφανίζεται το 1820 σε διαπραγματεύσεις με τον στόλαρχο του Σουλτάνου, αν και αρκετοί ιστορικοί θεωρούν ότι πρόκειται για διαφορετικό πρόσωπο.
Η συμμετοχή στην Επανάσταση του 1821
Παρά τη βαριά σκιά της προδοσίας, φαίνεται ότι έλαβε μέρος στην Ελληνική Επανάσταση του 1821.
Σύμφωνα με μεταγενέστερες αναφορές, η συμμετοχή του αυτή θεωρήθηκε ως μια μορφή εξιλέωσης για τις προηγούμενες πράξεις του.
Με πρόταση του Κώστα Μπότσαρη, ανακηρύχθηκε αντιστράτηγος τον Φεβρουάριο του 1825.
Το τέλος στο Μεσολόγγι
Το τέλος του ήταν δραματικό. Σκοτώθηκε κατά τη δεύτερη πολιορκία του Μεσολογγίου, στις 10 Απριλίου 1826, όταν ανατινάχθηκε η πυριτιδαποθήκη του Χρήστου Καψάλη.
Η ιστορία του Πήλιου Γούση παραμένει μέχρι σήμερα ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς μια πράξη μπορεί να καθορίσει τη συλλογική μνήμη, ακόμη κι αν η μετέπειτα πορεία ενός ανθρώπου επιχειρεί να την ανατρέψει.